Yangın algılama ve ihbar sistemleri

Günümüz dünyasında, toplu olarak yaşama, çalışma, birlikte olma olgusunun artması ve bu amaçlara hizmet edecek yapıların çoğalması; yangının oluşma riskini, risk çeşitliliğini ve hasar verici etkilerini geçmişten bu yana sürekli olarak arttırmaktadır. Yangından doğabilecek hasar ve can kayıplarını azaltmanın en başta gelen yolu, yangını oluşturacak etkenleri ortadan kaldırmak ve yangına hızlı bir şekilde müdahale edebilecek tedbirleri almaktır. Yangın güvenlik önemlerinin alınması, yangının verdiği zararlardan daha az maliyetlidir. Bu da yangının erken tespiti için gerekli olan yangın algılama ve ihbar sistemleri ve diğer yangından korunma sistemlerinin önemini ortaya çıkartmaktadır. Yangın; yanabilen maddelerin çevresine değişik miktarlarda ısı ve ışık yayarak, kontrol dışı yanmasıdır. Yanmanın başlaması ve sürebilmesi için, yanıcı madde, yakıcı madde ve ateşleme kaynağının bir arada olması gerekmektedir. (Yangın üçgeni).  Bir binayı yanmaz olarak inşa edilemeyeceğini göz önünde bulundurursak, o halde yapılacak en akıllıca iş onu güvenli hale getirmektir.

Yangınların temel çıkma sebepleri, bilgisizlik, tedbirsizlik, ihmal, dikkatsizlik, kazalar, sıçrama, doğa olayları ve sabotaj olarak sıralanabilir. Yangının, hasar verme kapasitesinin dakikalar, hatta saniyeler içinde artarak ilerlemesi, yangın başlangıcı ve sonrasında tedbir ve müdahale amaçlı kullanılacak yangından korunma, yangın algılama ve ihbar sistemlerinin hızlı reaksiyon gösterecek şekilde kurgulanmasını mecbur kılmaktadır.

Yangından Korunma Sistemleri, yangın çıktığı durumlarda, yangının daha başlangıç aşamasında tespiti, yangınını yayılmasının yavaşlatılması, mümkünse yok edilmesi için gerekli aksiyonların alınması, insanların en hızlı şekilde tahliye edilmesini sağlayacak sistemlerdir. Biz yazımızda, yangın algılama ve ihbar sistemlerini ele alacağız.

Yangın algılama ve ihbar sistemleri yapılarda çıkabilecek yangınları en kısa sürede tespit etmek, insanların tahliyesi ve gerekli aksiyonların alınması için haberdar etmek, diğer yardımcı sistemleri yangından korunma, tahliye amaçlı işlemler için tetiklemek ve yangın söndürme birimlerine haber vermek amacıyla kurulan sistemlerdir.

İnsan tahliyesinin kolay olduğu binalarda, algılama ve uyarma sistemleri bazı durumlarda yeterli görülebilir. Yapı alanı, yüksekliği, yapıyı kullanan kişi sayısı gibi parametreler büyüdükçe yapı daha karmaşık hale geleceğinden (Hastane, AVM, Endüstriyel Tesisler, İş Merkezi, Üniversite Kampüsleri, Havalimanları, Çok Katlı Konutlar vb.) yangın anında insanların tahliye edilmesinin çok zaman almasının yanı sıra, yangının kontrol altına alınması ve söndürülmesi işlemi de güçleşmektedir. Bundan dolayı, bahsetmiş olduğumuz tarzdaki yapılarda, yangın anında can kayıplarının engellenmesi, insanların tahliyesinin sağlanması, dumanın yönlendirilmesi, yangının otomatik söndürme sistemleriyle söndürülmesi gibi aksiyonların sistematik ve koordineli şekilde yapılması için, yangın algılama ve ihbar sistemlerinin diğer sistemlerle entegrasyonunun yapılması gerekmektedir.

Örneğin; yangın anında, yapıdaki kilitli olan kapıların serbest bırakılıp insanların güvenli şekilde tahliyesinin sağlanması için, kartlı geçiş sistemleri ile entegrasyonun sağlanması gerekmektedir. Tahliye esnasında egzoz ve taze hava fanlarının otomatik olarak devreye sokulup insanların dumandan etkilenmemesi için, duman tahliye sistemleri ile entegrasyon sağlanmalıdır. Ya da söndürme için kullanılan ön tepkimeli sprinkler (Sulu söndürme) sistemi gibi (Pre-action systems) sistemlerinin devreye sokulması yangının algılanmasıyla birlikte yapılmaktadır. Yine burada yangın algılama sistemi ile sprinkler sistemi arasında entegrasyon sağlanmaktadır. Entegrasyonlar, kuru kontak bazında sağlanabileceği gibi, kabiliyeti olan sistemlerle yazılımsal olarak da (OPC vb. protokoller) yüksek seviyeli şekilde sağlanabilmektedir.

Yangın algılama ve ihbar sistemleri, yürürlükteki yangından korunma yönetmeliklerine ve ilgili standartlara uygun olarak tasarlanmaktadır. Ülkemizde yürürlükte olan ''Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'' 4.Bölüm – Yangın Algılama ve Uyarı Sistemleri Madde 74 -1 uyarınca:

''Yangın algılama sisteminin ve parçalarının TS EN 54'e uygun olarak üretilmesi, tasarlanması, tesis edilmesi ve işletilmesi şarttır.''

Dolayısıyla sistemin projelendirilmesi, tasarımı, devreye alınması, test edilmesi, işletilmesi ve bakımlarının yapılması TS EN 54 standartlarına uygun olmak zorundadır.

Yönetmelik, sistemin ve ekipmanların bulunması zorunlu olduğu binaları, ekipmanların nasıl yerleştirileceğini ve bazı temel gereksinimleri tarif eder. Ancak sistemin tasarımı, ekipmanların yerleşim kriterleri, işletme detayları ve bakımın yöntemi ve periyotları konularında TS EN 54-14 standartları referans gösterilmiştir.

Ülkeler, kendi spesifik yangın standartlarını oluşturabileceği gibi, (NFPA 72- ABD, FDMA – Japonya) uluslararası kabul görmüş standartları kendilerine uyarlama yoluna da gidebilir (EN -54 – TS EN 54).

Yangın algılama ve ihbar sistemleri 5 ana ekipman bölümünden oluşmaktadır.

Merkez Ekipmanları: Yangın Algılama Sistemi Paneli, Kullanıcı Grafik Ekranı, Tekrarlayıcılar, Mimik Panel (Dizayna Bağlı olarak)

Birincil ve İkincil Güç Kaynakları: Sistem merkez ve saha ekipmanlarının, normal durumda ya da olası bir güç kesintisinde çalışmasını sağlayacak olan her türlü güç kaynağı.

Algılama ve Manuel Alarm Başlatma Cihazları: Dedektörler, manuel alarm butonları

Sesli Görsel ve Uyarı Cihazları: Siren, Flaşör, Acil Anons Sistemleri

Arayüz Modülleri: Sistemin, kelebek vanalar, akış anahtarları, yangın pompaları, duman tahliye sistemleri ve kartlı geçiş sistemi kapıları gibi diğer sistem ekipmanlarıyla etkileşimi sağlayacak giriş/çıkış modülleri.

Yangın algılama panelinin, sahadaki ekipmanları tanımlayış biçimine göre iki ayrı teknoloji mevcuttur: Konvansiyonel ve Adresli Sistemler. Konvansiyonel sistemler, ekipmanların panel hattına paralel olarak bağlandığı ve ekipmanların kendine özgü lokasyon bilgisini veremediği sistemlerdir. Yani, her bir hat panelde tek bir adres olarak tanımlanabilmektedir. Aynı hat içerisinde, iki farklı dedektör, panel için aynı eleman olarak kabul edilir. Dolayısıyla Alışveriş merkezi içerisinde bulunan orta ve küçük ölçekli mağazalar, restoranlar, küçük ölçekli konut ve okullar gibi yapılarda kullanılmaya daha elverişlidir. Adresli sistemlerde ise, her bir saha ekipmanı ayrı bir adres ile tanımlanmış olduğundan, her bir saha elemanı üzerinden farklı değerlendirme yapılabilir. Adresli sistemler, konvansiyonel sistemlere göre daha maliyetlidir. Ama büyük yapılarda adresli sistemler kullanılmalıdır. Algılama biçimine göre ise , noktasal ( duman, ısı, duman+ısı, kimyasal vs), ışın tipi ,alev tipi, lineer ısı (örn ; lazer), hava örneklemeli dedektörler ve Video tabanlı algılama sistemleri mevcuttur.

İyi bir yangın algılama sistemi kurulumu için aşağıdaki noktalara dikkat edilmelidir.

** İşletme ve yapının yangın riskleri iyi bilinmeli ve ihtiyaçları belirlenmeli, potansiyel yangın türlerine göre uygun dedektörler seçilmelidir.

** Projelendirme yapılmadan önce yangın ve duman tahliye senaryolarının belirlenmiş olması gerekir. Aksi durumda aksi durumda, projelerde ciddi revizyonlar yapılması gerekebilir.

** Projelendirme yönetmelik ve standartlara hakim firmalar tarafından yapılmalıdır.

** Projelendirme firmalarının tavsiye etmiş oldukları markalarla ilgili tasarım kriterlerini iyi bilmesi ve projeleri bu şekilde dizayn etmeleri gerekir.

** Sistemin kablolaması ve altyapısı, mesleki yeterlilik belgesi olan ve ustalar tarafından yapılmalıdır.

** Sistem montajlarının üretici tavsiyeleri ve yangın standartlarına göre yapılması gerekir.

Yangın algılama sistemleri her ne kadar yönetmelikler üzerinden zorunlu kılınsa da, bu sistemler göstermelik olarak değil, yangın sonrasında oluşabilecek hasarları ve can kayıplarını da göz önünde bulundurarak, ucuz, yetersiz, uygulayıcı ve kullanıcı dostu olmayan çözümler yerine kaliteli, global standartlara uygun, iyi tasarlanmış, çözümlere odaklanmalıdır. Unutulmamalıdır ki, bu sistemler kullanıcısına on yıllarca hizmet etmesi beklenen ve yıllar içinde nadir olarak meydana gelebilecek kritik yangın durumunda optimum ve hızlı performansını sergilemesini arzu ettiğimiz sistemler olup, buna uygun olarak bakım ve işletmesinin yapılması gerekir. Sistemi sürekli işletilebilir ve sorunsuz çalışır kılmak için bakımlarının TS EN 54-14 standartlarına uygun olarak yapılması gerekmektedir.  Standartlarda günlük, aylık, 3 aylık ve yıllık bakım düzenleri tarif edilmektedir. İşletme personelinin özellikle günlük ve aylık bakımları yapmasına özen gösterilmeli ve takibi yapılmalıdır. Ayrıca 3 aylık ve yıllık bakımlar için, tercihen sistemin kurulumunu yapmış ya da üreticinin sertifikasına sahip profesyonel ve tecrübeli firmalardan periyodik bakım hizmeti alınmalı, can ve mal güvenliğimiz şansa bırakılmamalıdır. 

Yangın algılama sistemi bakım prosedürleri için üreticilerin dokümanları ve TS EN 54-14 standartlarının bakımla ilgili bölümlerini incelemenizi tavsiye ederiz.